امروز جمعه 27 مرداد 1396  -  25 ذیقعده 1438  -  18 آگوست 2017

 


Print

نوشتن برای کودکان، نوشتن با فاصله

 

یکی از ویژگی‌های ادبیات کودک و نوجوان که معمولا اعتنایی به آن نداریم در این است که این ادبیات، «ادبیات با واسطه» است. من و شما به عنوان یک بزرگسال به کتابی علاقه‌مند می‌شویم و آن را تهیه می‌کنیم. آشنایی ما با کتاب اغلب مستقیم است و از راه آشنایی با نویسندگان، مترجمان، ناشران و حتی منتقدان حاصل می‌شود. از نظر مالی نیز آن قدر استقلال مالی داریم که اگر از کتابی خوش‌مان آمد، آن را تهیه کنیم، اما رابطه کودکان و نوجوانان با کتاب معمولا رابطه‌ای با واسطه است. بچه‌ها به بزرگ‌تر‌ها وابستگی مالی دارند و خود به طور مستقیم نمی‌توانند کتاب تهیه کنند.

بچه‌ها هم‌چنین تجربه و شناخت کافی از نویسندگان و ناشران و... ندارند و به واسطه بزرگ‌تر‌ها (والدین و مربیان) با کتاب‌ها آشنا می‌شوند. واسطه‌ها در رابطه‌ی میان کودک و نوجوان – کتاب، نقش‌های مهمی ایفا می‌کنند که تنها بخشی از آن به انتخاب کتاب بر می‌گردد و در گروه‌های سنی کوچک‌تر مثل خردسالان حتی در نحوه‌ی خوانش کتاب نیز مؤثرند.

کودکان خردسال بدون واسطه‌ی بزرگ‌ترهای با سواد نمی‌توانند کتاب بخوانند. بزرگسالانی که برای بچه‌ها کتاب می‌خوانند، خودآگاه یا ناخودآگاه در نوع خوانش کتاب دخالت دارند. آنان با لحن‌های مختلفی که به صدای شخصیت‌ها می‌دهند، با توضیح‌هایی که در جواب پرسش‌های کودکان می‌دهند در درک کودک از کتاب‌ها دخالت می‌کنند. آنان حتی گاهی با فراخور حال و هوای خود و کودک داستان را تغییر می‌دهند و عناصری از زندگی کودکی را که برایش قصه می‌خوانند، وارد داستان اصلی می‌کنند و یا ناگزیر می‌شوند داستان را پس از تمام شدنش در کتاب نیز ادامه بدهند.

هنگامی که از نوشتن برای کودکان سخن می‌گوییم، گروهی با نادیده گرفتن این «واسطه‌ها» که از مرحله‌ی خرید تا خوانش یک اثر تاثیرگذار هستند، همه چیز را به تعریفی خاص از مخاطب ارجاع می‌دهند. آن‌ها تصور می‌کنند که مجموعه دانشی به اسم مخاطب‌شناسی در انبان علومی مانند روان‌شناسی وجود دارد و کافی است شما دست در این انبان ببرید و مجموعه راه‌حل‌هایی روی دایره بریزید تا شناخت کاملی از مخاطب حاصل شود.

دست یافتن به راه‌حل‌های کاربردی – به شکل منسجم و طبقه بندی شده- البته نشدنی نیست، اما پس از آن به دست خواهد آمد که بحث‌های نظری شکل گرفته باشد، دست اندرکاران تجربه‌های خود را تدوین کرده باشند و پژوهش‌های متعدد بنیاد و کاربردی انجام شده باشد و سپس راه حل‌هایی – آن هم موقت و مشروط- بر اساس آن‌ها استخراج شود. در زبان فارسی اگر از چند سطر کلیشه‌ای درباره مخاطب‌شناسی بگذریم که در همه کتاب‌ها تکرار می‌شود، به این موضوع به طور جدی اندیشیده نشده است. در بیش‌ترِ این بحث‌ها کودکان و نوجوانان، هم چون موجوداتی منفعل با ویژگی‌هایی یکسان تعریف می‌شوند که با نسخه‌های دم دستی می‌توان بر آن فائق آمد و ریشه مشکلات را در آورد.

در گذشته بحث از شناخت مخاطب، بحثی صرفا در حوزه روان‌شناسی بود و همین که بحث از مخاطب‌شناسی می‌شد، پای روان‌شناسان رشد به میان می‌آمد. نتیجه‌اش هم معمولا مرور چند باره‌ی نظریه ژان پیاژه بود، مگر اینکه نویسنده بحث‌های بعدی و به خصوص نقد پیاژه را هم دنبال کرده بود. با این حال از آن هم چیزی بیشتر از این برای ادبیات کودک در نمی‌آمد و در نمی‌آید.

ما امروزه می‌دانیم شناخت مخاطب متنوع است و بسته به هدف پشت سرش، از دیگر شناخت‌ها متمایز می‌شود، مخاطب‌شناسی‌ها هم متفاوت می‌شود. به عبارت دیگر ما مخاطب‌شناسی نداریم، بلکه مخاطب‌شناسی‌ها داریم. تفاوت مخاطب شناسی‌های مختلف فقط در موضوع شناخت نیست، بلکه گاهی روش شناخت هم فرق می‌کند. به عبارت دقیق‌تر مخاطب‌شناسی موضوع فقط یک رشته علمی نیست. هر نوع مخاطب‌شناسی در یک حوزه علمی می‌گنجد و گاهی هم دانشی است میان رشته‌ای که حتی از علوم تجربی نیز مدد می‌گیرد و تنها در حوزه علوم انسانی محدود نمی‌ماند.

با این حال مربیان و کتابداران می‌توانند تولید کننده ماده خام برای بسیاری از علومی باشند که مخاطب‌شناسی در حوزه کارشان است. اگر از کودکان و نوجوانان خاص و ویژگی‌های اختصاصی هر کودک بگذریم، رفتارهایی در کودکان و نوجوانان تکرار می‌شود. این تکرار‌ها می‌تواند کلیدهای شناخت مخاطب را فراهم کند.

شاید این پرسش پیش بیاید که مگر دانشمندان علوم مختلف به این رفتار‌ها دسترسی نداشته‌اند؟ مگر بخش زیادی از دانش‌های بشری در زمینه شناخت کودکان از دل مطالعه در همین رفتار‌ها به وجود نیامده است؟ البته که پاسخ این پرسش‌ها مثبت است، اما بر این نکته بدیهی نیز بایستی تاکید کنیم که هم شناخت‌ها نیاز به نو شدن دارد - هم‌چنان که کودکان و نوجوانان هر روز در معرض آگاهی‌ها و تحولات تازه قرار می‌گیرند - و هم ممکن است ما نیاز به‌شناختی دیگرگونه داشته باشیم و سوالی تازه برایمان پیش آمده باشد. بسیاری از این آگاهی‌ها در جست‌وجوی پاسخی برای پرسش‌هایی مشخص به دست آمده است.

پنجشنبه 21 ارديبهشت 1391
بازدیدها 1593
دیدگاه ها 0
امتیاز 3 از 5
اطلاعات مطلب :
کد مطلب: 40
حوزه: یادداشت
منبع : پایگاه اطلاع رسانی کودکان


ارسال نظر:
ارسال
نظرات کاربران: